İyi yazarlarımız var. İyi senaristlerimiz, iyi oyuncularımız, iyi yönetmenlerimiz var. Peki neden dönüp dolaşıp aynı isimleri, aynı hikâyeleri, birbirine benzeyen yapımları izliyoruz?
Çünkü sorun yetenek eksikliği değil, risk almaktan kaçınan bir sektör anlayışı. Yapımcılar ve televizyon kanalları yeni isimlere, farklı hikâyelere ve özgün anlatılara alan açmak yerine bildikleri formüllere sarılıyor. Ünlü oyuncularla reytingi ve gişeyi garanti etmeye çalışırken henüz kendini gösterme fırsatı bulamamış yeteneklere kapıları kapatıyorlar.
Sonra da sektörde yaratıcılığın neden gelişmediğini tartışıyoruz.
Oysa yaratıcılık, aynı isimlerin etrafında dönerek gelişmez. Sanatın doğasında denemek, yanılmak, alışılmış olanı sorgulamak ve gerektiğinde risk almak vardır. Her şeyi kâr hesabına indirgeyen, sanatsal üretimden çok ticari güvenceyi önceleyen anlayış ise zamanla vasatlığı besler.
İzleyici mi yenilik istemiyor, sektör mü risk almıyor?
Sonra “Daha 17” gibi alışılmış kalıpların dışına çıkan bir dizi karşımıza çıkıyor ve yıllardır değişmez kabul edilen televizyon formüllerini sorgulatıyor.
Yetiştirme yurtlarında büyüyen Aras'ın kardeşine ve geçmişine ulaşma mücadelesini anlatan dizi, gençlik hikâyesini; aile ilişkileri, sınıfsal farklılıklar ve aidiyet arayışıyla buluşturuyor. Hikâyenin merkezine yalnızca aşkı ve entrikayı değil, kendisine bir hayat kurmaya çalışan genç bir insanın mücadelesini yerleştiriyor.
Gökhan Korkusuz ve Redife Zerener'in kaleme aldığı senaryo ile yönetmen Emre Kabakuşak'ın anlatım yaklaşımı, oyuncuların performanslarına da alan açıyor. Aras karakterini canlandıran Çağan Efe Ak, Leyla rolündeki Ceren Ayruk, Teoman'a hayat veren Ata Yaşat ve Deniz karakterini oynayan Helin Elveren, dizinin genç oyuncu kadrosunu oluşturuyor. Nesrin Cavadzade, Armağan Oğuz, Dilara Aksüyek ve Cemal Toktaş gibi deneyimli isimler de bu kadroya eşlik ediyor. Burada önemli olan, genç oyuncuların yalnızca tanınmış isimlerin yanında yer alması değil, hikâyenin merkezinde kendi karakterlerini taşıyabilmeleri. Bir oyuncunun yeteneğini ortaya çıkaran, yalnızca ona verilen rol değil, senaryonun karaktere sunduğu derinlik ve yönetmenin oyuncuyla kurduğu yaratıcı ilişkidir.
Yıllardır benzer aşiret hikâyelerine, bitmek bilmeyen aile hesaplaşmalarına ve birbirini tekrar eden entrikalara yaslanan televizyon dünyasında “Daha 17”, başka hikâyelere de alan açılabileceğini hatırlatıyor.
Elbette dizide de aşk, aile çatışmaları ve geçmişin sırları var. Ancak önemli olan bu tanıdık unsurların hangi karakterlerin gözünden, nasıl bir anlatımla ele alındığı. Özgünlük her zaman daha önce hiç anlatılmamış bir konu bulmak değil, bildiğimiz bir hikâyeye başka bir yerden bakabilmektir.
Demek ki mesele yetenekli oyuncu, iyi senarist ya da yönetmen bulamamak değil. Mesele, onlara güvenmek ve farklı hikâyelere fırsat vermek.
İzleyicinin ne istediğine sürekli yapımcılar karar verirken, belki de artık şu soruyu sormanın zamanı geldi: İzleyici mi yenilik istemiyor, yoksa sektör mü risk almaktan korkuyor?
İlk filmini çeken bir yönetmen, yıldızsız bir kadro
Sinemada da benzer bir durumla karşılaşıyoruz. Bir filmin daha çekilmeden konuşulmasını sağlayan şey çoğu zaman oyuncu kadrosundaki ünlü isimler oluyor. Yapımcılar tanınmış oyuncuların filmi görünür kılacağını, seyirciyi salona çekeceğini düşünüyor.
Elbette popüler oyuncuların sinemada yer almasına karşı değilim. Tanınmış bir oyuncu, bağımsız bir filmin daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlayabilir. Ancak oyuncunun popülerliği, filmin niteliğinin güvencesi değildir.
Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri Ragıp Türk'ün ilk uzun metraj filmi “Taş ve Tüy”.
Türk, filmini yıldız oyuncuların tanınırlığı üzerine kurmak yerine, anlattığı hikâyenin dünyasına uygun bir oyuncu kadrosuyla yola çıkıyor. Melda Tuzluca, Özgür Meriç, Onur Gözeten ve diğer oyuncular, filmin toplumsal gerçekliğini kuran karakterlere hayat veriyor.
“Taş ve Tüy”, koruyucu aile olma isteği üzerinden yoksulluğu, bürokrasiyi ve sistemin birey üzerindeki baskısını anlatıyor. Karakterlerin yaşadığı çaresizlik, yalnızca kişisel bir dram olarak kalmıyor; toplumsal koşullarla birlikte anlam kazanıyor.
Filmin başarısında oyuncuların karakterleriyle kurduğu ilişkinin önemli bir payı var. Seyirci karşısında tanınmış bir yıldız aramıyor; anlatılan hayatın içine giriyor. Oyuncuların görünürlüğünden çok, canlandırdıkları insanların gerçekliği öne çıkıyor.
Üstelik bunu ilk uzun metraj filmini çeken bir yönetmen başarıyor. “Taş ve Tüy”ün Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde En İyi Film Ödülü'nü kazanması, yeni yönetmenlere ve farklı oyuncu kadrolarına fırsat vermenin önemini de gösteriyor.
“Taş ve Tüy” bize bir kez daha gösterdi ki güçlü bir film yaratmak için yıldız oyunculara değil, iyi bir hikâyeye, yetenekli oyunculara ve onları doğru yönetebilen bir yönetmene ihtiyaç var.
Yönetmenlerin de sorumluluğu var
Ünlü oyuncuların tercih edildiği yapımlarda ise yönetmenlerin sorumluluğunu göz ardı etmemek gerekiyor.
Bir oyuncunun popülerliği, canlandırdığı karakterin önüne geçmemeli. Yönetmen, seyirciyi karşısındaki televizyon yıldızına değil, yarattığı karakterin gerçekliğine inandırabilmeli. Oyuncunun alışılmış jestlerini, konuşma biçimini, ekrandan tanıdığımız kimliğini geride bırakmasını sağlayabilmeli.
Özellikle bağımsız sinemada bu çok daha belirleyici. Çünkü bu filmler çoğu zaman sıradan insanların hayatlarını, yoksulluğu, adaletsizliği, toplumsal çatışmaları ve bireyin içinde bulunduğu çıkmazları anlatıyor.
Böylesi hikâyelerde oyuncunun yalnızca iyi bir performans sergilemesi yetmez; canlandırdığı insanın yaşamına, dünyasına ve gerçekliğine de inandırması gerekir.
Bir oyuncunun karakterine yeterince inandıramadığı durumlarda sorumluluğu yalnızca oyuncuda aramamak gerekiyor. Oyuncuyu seçen, yönlendiren ve filmin dünyasını kuran yönetmenin de bu sonuçta payı var.
Çünkü güçlü bir oyunculukta bir süre sonra oyuncunun kim olduğunu unutur, karşımızdaki insanın hikâyesine inanırız.
Sanatta vasatlığı yalnızca sansür mü yaratıyor?
Türkiye'de kültür ve sanatın karşı karşıya olduğu sorunları konuşurken haklı olarak sansürden, otosansürden ve ifade özgürlüğüne yönelik baskılardan söz ediyoruz.
Ancak sanatta vasatlaşmanın tek nedeni bunlar değil.
Bir de giderek bütün kültürel üretimi belirleyen kâr etme güdüsü var.
Bugün edebiyat dünyasında en çok satan yazarın, sinemada en fazla gişe yapan filmin, tiyatroda en çok bilet satan oyunun peşinden gidiliyor. Bir eserin değeri giderek satış rakamlarıyla, izlenme oranlarıyla ve sosyal medyadaki görünürlüğüyle ölçülüyor.
Elbette sanatın ekonomik koşullardan bağımsız olduğunu söyleyemeyiz. Yayınevleri kitap satmak, yapımcılar filmlerini izleyiciyle buluşturmak, tiyatrolar salonlarını doldurmak zorunda. Özellikle bağımsız sanat üretiminin giderek zorlaştığı ekonomik koşullarda bu kaygıları görmezden gelemeyiz.
Ancak sorun, ekonomik başarının sanatsal niteliğin tek ölçütüne dönüşmesi.
Bir romanın çok satması onu kendiliğinden iyi bir edebiyat eseri yapmadığı gibi, az satması da değersiz olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir filmin gişe başarısı, sinemasal değerinin kanıtı değildir.
Daha da önemlisi, piyasanın beklentileri zamanla görünmez bir otosansür mekanizmasına dönüşebilir. Senarist hangi hikâyeyi anlatmak istediğinden önce hangi konunun reyting getireceğini, yapımcı hangi oyuncunun karaktere uygun olduğundan önce kimin daha fazla izleyici çekeceğini düşünmeye başlar.
Böylece açık bir yasak olmadan da farklı olanın, deneysel olanın, rahatsız edici sorular soranın alanı daralır.
Vasatlık bazen yasaklarla, bazen de yalnızca satılabilir olanı değerli gören anlayışla beslenir.
Peki yeni isimlere kim fırsat verecek?
Bir sektörün gelişmesi için yalnızca başarılı yapımlara değil, başarısız olma ihtimalini göze alabilen yapımcılara da ihtiyaç var.
Çünkü bugün adını bilmediğimiz bir oyuncu yarının en güçlü performansına imza atabilir. İlk senaryosunu yazan bir yazar, yıllardır tekrar edilen hikâyelerden çok daha etkileyici bir anlatı kurabilir. İlk filmini çeken bir yönetmen, deneyimli meslektaşlarının cesaret edemediği bir meseleyi sinemaya taşıyabilir.
Ancak bütün kapılar aynı isimlere açılırsa bu insanların kendilerini göstermesi nasıl mümkün olacak?
Üstelik yeni isimlere fırsat vermek yalnızca genç sanatçıları desteklemek anlamına gelmiyor. Sanatın kendisini yenilemesi, farklı hayatların ve başka bakış açılarının görünür olması anlamına geliyor.
Popülerlik ile sanat elbette birbirinin karşıtı değil. Çok izlenen bir dizi güçlü bir anlatıya sahip olabilir. Çok satan bir roman önemli bir edebiyat eseri olabilir. Tanınmış bir oyuncu bağımsız sinemada unutulmaz bir karakter yaratabilir.
Sorun, popüler olanın tek ölçüt hâline gelmesi.
“Daha 17” ve “Taş ve Tüy” gibi farklı alanlardan örnekler bize aynı soruyu sorduruyor: Acaba sektör, izleyicinin beklentilerini mi karşılıyor, yoksa yıllardır kendi tercihlerini izleyicinin beklentisi olarak mı sunuyor?
Sanatın gelişmesi için yalnızca yetenekli insanlara değil, o yeteneklere güvenen, yeni hikâyelere alan açan ve gerektiğinde risk alabilen bir üretim anlayışına ihtiyaç var.
Çünkü yaratıcılığı tüketen şey yetenek eksikliği değil, yeteneğe fırsat vermekten korkan anlayıştır.