Birgün'den Sibel Bahçetepe'nin haberine göre; Kapadokya'dan Nemrut'a, Diyarbakır Surları'ndan Efes'e kadar Türkiye'nin kültürel ve doğal mirası, turizm yatırımları ve plansız yapılaşmanın baskısıyla karşı karşıya. Tarihi alanların ticari kazanç uğruna tahrip edildiğini belirten uzmanlar, koruma kararlarının uygulanmadığını vurgulayarak bilimsel planlama, bağımsız denetim ve şeffaflık çağrısında bulundu.
Kapadokya'dan Nemrut'a, Pamukkale travertenlerinden Salda Gölü'ne, Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri'nden tarihi yapılara uzanan Türkiye'nin dört bir yanındaki tarihi, kültürel ve doğal mirası, plansız yapılaşma, madencilik faaliyetleri, kontrolsüz ziyaretçi yoğunluğu ve turizm yatırımlarının baskısı altında. Gelecek kuşaklara aktarılması gereken binlerce yıllık değerlerin ticari faaliyetlere açılmasına tepki gösteren uzmanlar, koruma politikalarının rant değil bilimsel planlama esas alınarak yürütülmesi gerektiğini vurguladı. Uzmanlar, bağımsız denetim ve şeffaflık çağrısı yaptı.
UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Göreme'de peribacalarından kopan kaya parçalarının düşmesi sonucu üç kişinin yaşamını yitirmesi, kültürel ve doğal mirasın ne ölçüde korunduğu sorusunu yeniden gündeme getirdi.
KÂR VARSA KORUNUYOR
Arkeologlar Derneği Genel Başkanı Bülent Türkmen, ülkede kültürel miras politikalarının turizm ve kâr odaklı yürütüldüğünü söyledi. Kültür ve turizmin aynı bakanlık bünyesinde bulunmasına dikkat çeken Türkmen, "Bu bakanlık için başat konumda her zaman turizm gelmiştir ve kültürel miras da zaten turizm için önem arz etmiştir. Kültürel varlıklar, korunması gereken bir kültürel miras olmaktan öte, turizm potansiyeline bağlı olarak kâr getirecekse korunması gereken varlıklara dönüşmüş durumda. Bu bakış açısıyla yapılan koruma da doğal olarak kendi içinde birçok problemi barındırıyor. Ülkemizde kültürel miras politikaları temel olarak turizm ve kâr odaklı bir yaklaşıma sahip" dedi. UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girme çalışmalarının da turizm getirisi üzerinden değerlendirildiğini belirten Türkmen, bir alanın listeye alınmasının yalnızca tanıtım ve turist sayısıyla ölçülemeyeceğini anlattı. UNESCO adaylık sürecinde Alan Yönetim Planı hazırlanmasının zorunlu olduğunu anımsatan Türkmen, bu planlarda alanın korunmasına ilişkin kısa, orta ve uzun vadeli hedeflerin yanı sıra turizm ve afet risk yönetiminin de ele alınması gerektiğini, ancak bu planların çoğu zaman kâğıt üzerinde kaldığını ifade etti.
GÖZ YUMULUYOR
Kapadokya'da üç kişinin yaşamını yitirdiği kaya düşmesi olayının koruma sorunlarının boyutunu ortaya koyduğunu belirten Türkmen, iki yıl önce Göreme ile Ortahisar arasında yürütülen karayolu çalışmaları sırasında iş makinelerinin yarattığı sarsıntılara ilişkin uzman uyarılarının dikkate alınmadığını kaydetti. Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri'nin UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmasının ardından Suriçi'ndeki tarihi dokunun zarar gördüğünü kaydeden Türkmen, Efes Antik Kenti girişindeki karşılama merkezi projesine yönelik itirazların sürdüğünü, Bergama'daki Kızıl Avlu'nun yaklaşık iki bin yıllık tonozlarının üzerinden ağır tonajlı kamyonların geçmeye devam ettiğini belirtti. Türkmen, "Bu tahribatlar ne yazık ki bu alanları koruması gereken kamu kurumları tarafından yapılıyor ya da yapılmasına göz yumuluyor" diye konuştu.
TİCARİ PROJELER
Arkeolojik alanların çevresindeki turizm yatırımlarının yanı sıra doğrudan SİT alanlarında da tesis projelerinin gündeme geldiğini belirten Türkmen, koruma kararlarının uygulanmadığını ve denetim mekanizmalarının etkisiz kaldığını söyledi. Antalya Kemer'deki Idyros Antik Kenti içerisinde yapılmak istenen otel projesini örnek gösteren Türkmen, bilirkişi raporunun olumsuz olmasına karşın projenin durdurulmadığını dile getirdi. Koruma kurulu kararlarının ve mahkeme süreçlerinin dikkate alınmadığını kaydeden Türkmen, şöyle devam etti: "Ne bilirkişi raporları ne koruma kurulu kararları ne de mahkeme kararları dikkate alınıyor. İstedikleri kararları çıkarana kadar kurulların heyetleri sürekli değiştiriliyor. Mesele rant olduğunda yasalar da kararlar da tanınmıyor. Türkiye, kültürel mirasın korunmasına ilişkin birçok uluslararası sözleşmeye taraf. Ancak bu sözleşmelerin ve ulusal mevzuatın gereği yerine getiriliyor mu, gerekli denetimler yapılıyor mu diye sorarsanız buna olumlu bir yanıt vermek mümkün değil. Kültürel mirasın korunmasını temel alarak planlı ve kontrollü bir turizm politikasıyla hayata geçirmek gerekir. Rant ve sömürü üzerine kurulu kapitalist sistem de her şey kâr odaklı olunca insan da, doğa da, kültürel miras da talana, yağmaya açık hale geliyor."
BİLİMSEL KORUMA ŞART
Tarihsel Çevre ve Yapı Korumacıları Derneği, tarihi ve arkeolojik alanların turizm yatırımlarıyla dönüşmesine dikkat çekti. Dernek, turizmin kültürel mirasın tanınmasına katkı sunabileceğini ancak ziyaretçi ve yatırım sayısının tek başarı ölçütüne dönüşmesi halinde tarihi çevrelerin turizm tarafından tüketilen kaynaklara dönüşebileceğini vurguladı. Açıklamada, özellikle turizm potansiyeli yüksek bölgelerde tarihi yapıların ve arkeolojik alanların korunması gereken kültür varlıkları yerine yatırım yapılabilecek ticari mekânlar olarak görülme riskiyle karşı karşıya olduğunun altı çizildi. Otel, restoran, kafe ve turizm tesisi kullanımlarının yapıların özgün işlevlerini, mekânsal özelliklerini ve çevreleriyle kurdukları tarihsel ilişkiyi değiştirebileceği da kaydedilen açıklamada, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde bulunmanın bir alanın kendiliğinden korunduğu anlamına gelmediği ifade edildi. Açıklamada, Kapadokya'daki aşırı turist kullanımı, uyumsuz yapılar, erozyon ve gelişme baskısına dikkat çekilirken Kapadokya Alan Başkanlığı'nın geçen yedi yılda yürüttüğü koruma ve denetim çalışmalarını, riskli kaya oluşumlarına ilişkin verileri ve ziyaretçi güzergâhlarında alınan önlemleri kamuoyuyla paylaşması çağrısı da yapıldı. Göreme'de yaşanan kaya düşmesinin ardından düzenli jeolojik incelemelerin, ziyaretçi güzergâhlarında risk analizlerinin ve tehlike halinde erişimin sınırlandırılmasının önemine dikkat çeken dernek, Kapadokya'da düzenlenen yüksek katılımlı konser ve elektronik müzik etkinliklerinin yanı sıra ATV turları, at gezileri, motokros, iş makineleri ve yol çalışmalarının oluşturduğu titreşimlerin de bilimsel olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Aynı hassasiyetin ve dikkatin Unesco Dünya Miras Listesi'nde yer alan diğer alanlar için de geçerli olduğu vurgulandı. Nemrut Dağı'nda anıtsal heykellerin donma-çözülme, sıcaklık değişimleri, rüzgâr ve doğal aşınmaya karşı korunması gerektiği anımsatılan açıklamada, Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri'nde ise yalnızca yapıların değil, Suriçi yerleşimi, Dicle Nehri ve bahçeler arasındaki tarihsel ve ekolojik ilişkinin de korunması gerektiğine dikkat çekildi.
Açıklamada, tarihi ve arkeolojik alanların çevresinde yapılacak her müdahalenin, alanın kültürel değerlerine etkisi üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini, bir projenin yasal izin almasının tek başına bilimsel koruma ilkelerine uygun olduğu anlamına gelmediği, onaylanan projelerin uygulama aşamasında da denetlenmesi gerektiği vurguladı. Büyük ölçekli turizm, ulaşım ve altyapı projeleri için kültürel miras etki değerlendirmesinin karar aşamasından önce yapılması gerektiğini belirten dernek, üniversitelerin, meslek odalarının, arkeologların, koruma uzmanlarının ve yerel halkın sürece katılmasını istedi. Koruma kurulu kararları ile bilimsel raporların kamuoyuna açık olması çağrısında bulunuldu.
RESTORASYON YENİDEN İNŞA DEĞİLDİR
Restorasyon uygulamalarında özgün dokunun korunmasının önemine de dikkat çeken Tarihsel Çevre ve Yapı Korumacıları Derneği, restorasyonun zaman zaman yeniden inşa olarak algılandığı ve aşırı bütünleme uygulamalarının tarihi izleri ortadan kaldırabildiği belirtildi. Bilimsel restorasyonun ayrıntılı araştırma, malzeme analizi, hasar tespiti ve farklı uzmanlıkların birlikte çalışmasını gerektirdiği kaydedildi. Türkiye'de kültürel mirasın korunmasına ilişkin 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu başta olmak üzere yasal düzenlemeler bulunduğunu anımsatan dernek, asıl sorunun mevzuatın etkin ve bağımsız biçimde uygulanmaması olduğunu vurguladı. Açıklamada, Koruma Kurullarının bilimsel ve idari bağımsızlığının güçlendirilmesi, kararların gerekçeleriyle açıklanması ve ihlaller karşısında caydırıcı yaptırımlar uygulanması istendi. Türkiye’de de riskli doğal ve kültürel oluşumlar için düzenli izleme, erken uyarı ve bakım programlarının oluşturulması gerektiği belirtildi. Açıklamada "Derneğimiz, turizmin kültürel mirasın önüne geçirilmediği; ekonomik faaliyetlerin bilimsel koruma ilkeleri, alanların taşıma kapasitesi ve yerel yaşam gözetilerek yürütüldüğü, şeffaf ve denetlenebilir bir politika izlenmesi gerektiğini savunmaktadır" denildi.
KORUMA POLİTİKALARI SORUNLU
Kapadokya'da peribacalarının çevresindeki yapılaşma, otel projeleri ve yoğun ziyaretçi baskısı tartışılırken Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri'nde tarihi dokunun korunmasına ilişkin sorunlar sürüyor. On Gözlü Köprü çevresindeki yapılaşma ve ticari faaliyetler de kültürel ve ekolojik bütünlüğü tehdit ediyor. Nemrut Dağı'ndaki anıtsal heykellerin korunması, İstanbul'daki tarihi surlar ve Yedikule Hisarı'na yönelik uygulamalar da benzer tartışmaları beraberinde getiriyor. Restorasyon adı altında tarihi yapıların özgün dokusundan uzaklaştırılması, arkeolojik alanların turizm tesislerine açılması ve doğal peyzajın ticari faaliyetlerle dönüştürülmesi, koruma politikalarındaki sorunları gözler önüne seriyor.
