Köprü, yol ve tünel projelerindeki geçiş garantileri bütçedeki yükü artırıyor. Karayolları’nın müteahhitlere yaptığı garanti ödemeleri 2018’den Haziran 2026’ya kadar 370,4 milyar TL’ye ulaşırken, 2027 için 280 milyar TL’lik kaynak planlandı.
Müteahhitlere garanti ödemelerinin yapıldığı Karayolları’nın Cari Transferler kalemi için öngörülen ödenek, gerçekleşmeyen garantiler nedeniyle bütçede açılan karadeliğinin büyüyeceğini ortaya koydu. Müdürlüğe cari transferler için 2027’de 280 milyar TL bütçe öngörüldü.
Birgün'den Mustafa Bildircin'in haberine göre; AKP hükümetleri döneminde büyük kamu projelerinde büyük oranda Yap-İşlet-Devret (YİD) modeline başvuruldu. Havaalanları, hastaneler ve köprülerin de yer aldığı projelerin inşasında YİD modeline başvurulması adeta olağan hale getirildi. Çok sayıda büyük kamu projesi, kamunun öz kaynakları ve sermayesi yerine YİD modeliyle özel sektöre inşa ettirildi. YİD projeleri en çok, “İktidara yakın müteahhitlere rant aktarma aracı” haline getirildiği gerekçesiyle eleştirildi.
Havalimanları, hastaneler, yollar ve köprüler için plansızca verilen yolcu, geçiş ve hasta garantileri, kamunun bütçesinde büyük gedik açtı. Garanti ödemelerine yönelik en büyük tartışma, 2019 yılındaki bütçe görüşmeleri sırasında yaşandı. Dönemin Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Cahit Turhan muhalefetin, “Garanti ödemelerinin yapıldığı kalem neden gizleniyor?” sorusuna, “Gizlenmiyor, ‘Hane halkına yapılan transferler’ kaleminden yapılıyor” yanıtını verdi.
BÜYÜK KARADELİK
Bakan Turhan’ın yanıtının ardından gözler, Ulaştırma Bakanlığı’nın mali raporlarına çevrildi. Bakanlığın raporları, YİD projelerinin garanti ödemelerine yönelik, “Bütçede karadelik açtı” eleştirilerinin haklılığını da gözler önüne serdi. Karayolları Genel Müdürlüğü bütçesinden müteahhitlere, 49,6 milyar TL'si 2026'nın ilk yarısında olmak üzere, Ocak 2018-Haziran 2026 döneminde toplam 370,4 milyar TL aktarıldığı belirlendi.
MÜTEAHHİDİN GARANTİSİ
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nca hazırlanan ve Türkiye’nin yol haritası niteliğini taşıyan Orta Vadeli Plan'da da gerçekleşmeyen garantiler nedeniyle kamu bütçesinden yapılması öngörülen harcamaya yer verildi. Bütçedeki KÖİ ve YİD karadeliğinin ortaya koyan, Karayolları Genel Müdürlüğü’nün garanti ödemeleri için kullanacağı kaynağı da içeren Cari Transfer için 2027 yılına öngörülen tutar dudak uçuklattı.
2026 yılında 101 milyar 681 milyon 429 bin TL olarak Karayolları Genel Müdürlüğü’nün Cari Transferler Kalemi’ne yazılan tutar, 2027 yılı için 280 milyar TL’ye fırladı. Karayolları Genel Müdürlüğü’nün müteahhitlere yapılan garanti ödemeleri için kullandığı Hane Halkı ve İşletmelere Yapılan Transferler programını da kapsayan Cari Transferler kalemi için 2027-2029 döneminde ayrılması planlanan tutarlar, yıllara göre şöyle sıralandı:
• 2027: 101,6 milyar TL
• 2028: 358,2 milyar TL
• 2029: 446,6 milyar TL
YILDAN YILA ARTIŞ
Karayolları Genel Müdürlüğü bütçesinden müteahhitlere yapılan garanti ödemeleri her yıl katlanarak artıyor. Müdürlüğün, “Hane Halkına Yapılan Transferler” kaleminden yaptığı harcama, bazı dönemlere göre şöyle gerçekleşiyor:
• 2018-2019: 8,5 milyar TL
• 2020-2021: 24,3 milyar TL
• 2022-2023: 93,2 milyar TL
• 2024-2025: 145,2 milyar TL
• 2026 (Ocak-Haziran): 49,6 milyar TL