Sinema tarihçileri tarafından "ilk gerçek sinema filmi" olarak kabul edilen "Lumiére Fabrikası'ndan Çıkan İşçiler" 1895 yılında çekildi. 46 saniyelik bu ilk "sinema filmi" en fazla bir "reels" uzunluğundaydı...
Görüntü ve sesin bir araya geldiği, günümüzdeki anlamıyla sinema filmine daha çok benzeyen bir yapımın izleyiciyle buluşması ise 1927 yılını buldu.
Yani insan uygarlığının sinema ile tanışıklığı hepi topu 100 yıl kadardı...
"İnsan uygarlığı" ile birlikte anılınca hayli kısa bir süre gibi görünse de "bir asır" etkileri bakımından elbette azımsanacak bir zaman dilimi değil...
Görüntü ve ses trendlerini en çok etkileyen mecraların başında gelen YouTube'un 2005, Instagram'ın da 2010 yılında kurulduğunu düşünürsek, 100 yıl hayli uzun da bir süre...
* * *
Instagram, "reels" özelliğini Ağustos 2020'de kullanıma sundu. YouTube ise bir yıl sonra, Temmuz 2021'de "shorts" özelliğini küresel kullanıma açtı.
Yazının icadından da önce, sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılan mitler ve destanlarla anlam ve "anlatı" dünyası biçimlenen, kadim bilgeliklerden felsefeye ve modern bilime varıncaya kadar binlerce yıllık bir birikime sahip olan insanlık son 5 yılda, tüm bu birikimini "reels" ve "shorts" yoluyla ifade etmeye çalışıyor. Daha da kötüsü, yine bu mecralardan birikim edinmeye çalışıyor.
Günümüz insanı iki gram bilgi edinmek ve üç-beş eğlenceli içerik tüketmek için daldığı bu mecralarda doğrudan ya da dolaylı binlerce reklama, propagandaya, asparagas habere ve yalan yanlış hurafelere maruz bırakılıyor... Buna da adlı adınca "dikkat hırsızlığı" deniliyor.
1971 yılında "dikkat ekonomisi" kavramını ortaya atan Herbert Simon şöyle diyordu:
"Bilgi açısından zengin bir dünyada, bilgi zenginliği başka bir şeyin kıtlığı anlamına gelir: Bilginin tükettiği şeyin kıtlığı. Bilginin ne tükettiği oldukça açıktır: Alıcılarının dikkatini tüketir."
Shorts ve reels'e gitmeden, çok daha basit ve ilkel bir mekanizmayı örnek verebiliriz: Spam e-postalar...
Yalnızca konu başlığını görüp sildiğimiz spam e-postaların rasyonel mantığına göre: Kullanıcıların yalnızca %0,001'i (100.000'de 1'i) satışa dönüştürülürse, bir spam kampanyası kârlı kabul ediliyor.
Peki ya shorts ve reels... Burada model nasıl işliyor?
Kısa ve çarpıcı içeriklerle dikkatiniz çeliniyor, ekran başında uzun süre geçirmeniz sağlanıyor, davranışlarınız analiz ediliyor ve en doğru andareklam (ya da spam içerik) gösteriliyor.
Reklam/spam derken yalnızca birer "ürün tanıtımı" olarak düşünmeyin, bu bir "kültürel meta" da olabilir, bir ABD propagandası da...
* * *
Sinema ile başladık, sinema ile bitirelim:
Instagram 1 yaşındayken vizyona giren In Time (Zaman İçinde) filmindeki distopik evrende "zaman", para birimi olarak kullanılıyor. Vakit nakittir...
Kahve içmek ya da seyahat etmek için kalan ömrünüzden ödeme yaptığınız bir evren düşünün... Marksist iktisat ve emek-zaman kuramları yazımızın boyutlarını aşıyor ama "zaman bugün de zaten bir para birimidir" diyebiliriz.
Ama dikkat! "Dikkat hırsızlığı" yalnızca cebimizi hedef almıyor.
Sinan Acıoğlu
babaocagi.com.tr